श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको महिमा : धर्म, दर्शन, प्रेम र मानवताको उज्यालो पर्व

एकराज शर्मा
आज शुक्रबार, ४ सेप्टेम्बर २०२६

नेपालमा श्रीकृष्ण जन्माष्टमी पर्व श्रद्धा, भक्ति र उल्लासका साथ मनाइँदैछ। नेपालमा यस वर्ष श्रीकृष्ण जन्माष्टमी यही दिन परेको छ। काठमाडौंका लागि उपलब्ध पञ्चाङ्गीय गणनाअनुसार अष्टमी तिथि ४ सेप्टेम्बरको बिहानदेखि ५ सेप्टेम्बरको मध्यरातसम्म रहने र मध्यरात्रि आसपास श्रीकृष्ण जन्मोत्सवको विशेष पूजा गरिने समय रहेको छ।
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी केवल भगवान् श्रीकृष्णको जन्मदिन मनाउने धार्मिक पर्व मात्र होइन; यो धर्म, सत्य, न्याय, प्रेम, करुणा, कर्तव्य, कर्म, ज्ञान, त्याग र मानवताको जीवन्त सन्देश दिने महान् सांस्कृतिक उत्सव हो। कृष्णको जीवनलाई हेर्दा त्यहाँ बाल्यकालको चञ्चलता छ, युवावस्थाको प्रेम र माधुर्य छ, मित्रताको अनुपम उदाहरण छ, अन्यायविरुद्ध संघर्ष छ, राजनीतिमा कूटनीतिक विवेक छ र कुरुक्षेत्रमा मानव जीवनलाई मार्गदर्शन गर्ने अद्भुत दर्शन छ। त्यसैले कृष्णलाई केवल एक धार्मिक पात्रका रूपमा होइन, सम्पूर्ण मानव जीवनका मार्गदर्शकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
कृष्ण जन्मको पौराणिक प्रसंग
हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार भगवान् श्रीकृष्ण भगवान् विष्णुको आठौँ अवतारका रूपमा मानिन्छन्। मथुराका राजा कंसको अत्याचारबाट जनता पीडित थिए। कंसले आफ्नी बहिनी देवकीको आठौँ सन्तानबाट आफ्नो मृत्यु हुने भविष्यवाणी सुनेपछि देवकी र उनका पति वसुदेवलाई कारागारमा बन्दी बनाएको कथा श्रीकृष्ण जन्मसँग जोडिएको छ।
देवकीका सन्तानहरूलाई कंसले एकपछि अर्को गर्दै हत्या गर्दै गयो। अन्ततः भाद्र कृष्ण अष्टमीको मध्यरात्रिमा देवकीको गर्भबाट श्रीकृष्णको जन्म भयो भन्ने धार्मिक विश्वास छ। कृष्ण जन्मिएको क्षणलाई अन्धकारमा प्रकाशको उदयका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। अत्याचारले भरिएको समयको बीचमा जन्मिएका कृष्णले पछि कंसको अत्याचार अन्त्य गरे र धर्म तथा न्यायको पक्षमा उभिए।
कृष्ण जन्मको यो कथा केवल एउटा पौराणिक घटना मात्र होइन, यसभित्र गहिरो प्रतीकात्मक अर्थ पनि छ। जब समाजमा अन्याय, अत्याचार, अहंकार र अधर्मको अन्धकार बढ्छ, त्यही अन्धकारलाई चिर्न सत्य, चेतना र धर्मको प्रकाश आवश्यक हुन्छ। कृष्ण जन्माष्टमीले यही प्रकाशलाई जीवनमा स्थापित गर्ने प्रेरणा दिन्छ।
अन्धकारमा जन्मिएको प्रकाश
कृष्णको जन्म मध्यरात्रिमा भएको धार्मिक मान्यता अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। मध्यरात्रि बाह्य रूपमा अन्धकारको समय हो। तर त्यही अन्धकारभित्र दिव्य चेतनाको जन्म भएको कथा सुनाइन्छ। यसले मानिसको जीवनमा पनि एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ । सबैभन्दा कठिन अवस्थामा पनि आशा समाप्त हुँदैन।
आजको समाजमा पनि मानिस अनेक प्रकारका समस्यासँग जुधिरहेको छ। आर्थिक असमानता, भ्रष्टाचार, हिंसा, सामाजिक विभेद, स्वार्थ, लोभ, अहंकार, निराशा र मानसिक तनावजस्ता चुनौतीहरू छन्। यस्तो अवस्थामा कृष्ण जन्माष्टमीले हामीलाई अन्धकारसँग डराएर बस्न होइन, आफूभित्रको प्रकाश खोज्न प्रेरित गर्छ।
कृष्णको जन्मलाई यस अर्थमा बुझ्न सकिन्छ । परिवर्तन बाहिरबाट मात्र आउँदैन; मानिसको चेतना परिवर्तन भएपछि समाज परिवर्तनको बाटो खुल्छ।
श्रीकृष्णको बाल्यकाल र वात्सल्य प्रेम
श्रीकृष्णको बाल्यकाल गोकुल र वृन्दावनसँग जोडिएको छ। नन्दबाबा, यशोदा, गोप–गोपिनी, गाईवस्तु, बाँसुरी र प्रकृतिसँगको उनको सम्बन्ध कृष्णको जीवनको अत्यन्त मनमोहक पक्ष हो।
यशोदासँगको कृष्णको सम्बन्धमा मातृत्व र वात्सल्यको अद्भुत चित्र देखिन्छ। कृष्णका बाललीला माखन चोर्ने, गोपबालकसँग खेल्ने, गाई चराउने र साथीहरूसँग रमाउने मानव जीवनमा सरलता, निष्कपटता र आनन्दको महत्त्व सम्झाउने प्रसंग हुन्।
आजको आधुनिक जीवनमा मानिस सुविधा र प्रविधिले सम्पन्न भए पनि मानसिक रूपमा तनावग्रस्त हुँदै गएको देखिन्छ। बालकृष्णको जीवनले हामीलाई सरलता, खेल, प्रकृति, परिवार, मित्रता र सामुदायिक सम्बन्धको महत्त्व सम्झाउँछ।
मखन  चोरीको आध्यात्मिक अर्थ
कृष्णलाई ‘माखन चोर’ भनेर प्रेमपूर्वक सम्बोधन गरिन्छ। बाह्य रूपमा हेर्दा माखन चोरी एउटा बाललीला जस्तो देखिन्छ। तर भक्तिपरम्परामा यसको प्रतीकात्मक अर्थ पनि खोजिन्छ। माखनलाई मनको निर्मलता र प्रेमको प्रतीकका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ।
दूधलाई मथेर माखन निकालिएझैँ मानिसले पनि आफ्नो जीवनलाई साधना, अनुभव र आत्मचिन्तनबाट परिष्कृत गर्नुपर्छ। त्यसपछि मनभित्रको निर्मलता र प्रेम प्रकट हुन्छ। कृष्णले त्यही निर्मल हृदय ‘चोर्छन्’ भन्ने भक्तिभावको व्याख्या पाइन्छ।
यसैले कृष्णप्रतिको भक्ति केवल पूजा र आरतीमा सीमित हुनु हुँदैन। मनमा प्रेम, व्यवहारमा करुणा र कर्ममा सत्यता ल्याउनु नै कृष्णभक्तिको वास्तविक अर्थ हो।
बाँसुरीको सन्देश
श्रीकृष्णको हातमा देखिने बाँसुरी उनको सबैभन्दा लोकप्रिय प्रतीकमध्ये एक हो। बाँसुरी आफैँभित्र केही राख्दैन; खोक्रो भएर पनि मधुर संगीत दिन्छ। यही कारण बाँसुरीलाई विनम्रताको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ।
मानिसले आफ्नो अहंकार, घमण्ड र स्वार्थलाई कम गर्दै आफूलाई सत्य र सदाचारका लागि समर्पित गर्न सके जीवन पनि मधुर बन्न सक्छ। बाँसुरीको सन्देश हो—भित्रबाट खाली, अहंकाररहित र प्रेमपूर्ण बनेपछि जीवनमा मधुरता आउँछ।
राधा–कृष्ण प्रेमको महिमा
राधा र कृष्णको सम्बन्ध भारतीय आध्यात्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा प्रेमको उच्चतम प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको छ। राधा–कृष्णको प्रेमलाई सांसारिक आकर्षणभन्दा माथि उठाएर आत्मा र परमात्माबीचको प्रेम, समर्पण र एकत्वका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
यस प्रेममा स्वार्थभन्दा समर्पण ठूलो छ। अधिकारभन्दा विश्वास ठूलो छ। अपेक्षाभन्दा प्रेम ठूलो छ। यही कारण राधा–कृष्णको प्रेम आज पनि साहित्य, संगीत, चित्रकला, नृत्य र भक्तिसंस्कृतिमा जीवन्त छ।
आज सम्बन्धहरूमा स्वार्थ, अविश्वास र अपेक्षा बढ्दै गएको अवस्थामा राधा–कृष्णको आध्यात्मिक प्रेमले मानिसलाई विश्वास, समर्पण, सम्मान र निःस्वार्थ भावको पाठ सिकाउन सक्छ।
कृष्ण र मित्रताको आदर्श
श्रीकृष्णको जीवनमा मित्रताको पनि विशेष स्थान छ। सुदामा र कृष्णको मित्रताको कथा यस सन्दर्भमा अत्यन्त लोकप्रिय छ। बाल्यकालका साथी सुदामा गरिब अवस्थामा भए पनि कृष्णले उनलाई मित्रताका आधारमा सम्मान दिए।
यस कथाले मानिसको सामाजिक हैसियत होइन, मानवीय सम्बन्धको मूल्य ठूलो हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। वास्तविक मित्रता धन, पद र प्रतिष्ठाबाट निर्धारित हुँदैन। सुखमा साथ दिने धेरै हुन सक्छन्; दुःखमा साथ दिने र पुरानो सम्बन्धलाई सम्मान गर्ने व्यक्ति नै सच्चा मित्र हो।
महाभारतमा कृष्णको भूमिका
कृष्णको जीवनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष महाभारतसँग सम्बन्धित छ। उनले पाण्डवहरूको पक्षमा धर्म र न्यायका लागि सहयोग गरे। उनी स्वयं युद्धमा शस्त्र नउठाउने निर्णयमा रहे, तर अर्जुनका सारथी बने।
यही सारथीको भूमिकाबाट उनले संसारलाई भगवद्गीताको महान् दर्शन प्रदान गरे। कुरुक्षेत्रमा अर्जुन मोह, द्विविधा र मानसिक संकटमा परेका बेला कृष्णले उनलाई कर्तव्य, आत्मा, कर्म, ज्ञान, योग, भक्ति र धर्मका विषयमा शिक्षा दिए।
गीताको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देशमध्ये एक हो । मानिसले आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक गर्नुपर्छ र कर्मको फलप्रतिको अत्यधिक आसक्तिबाट मुक्त हुनुपर्छ। प्रसिद्ध भावलाई सरल भाषामा भन्नुपर्दा, मानिसको अधिकार कर्ममा हुन्छ, कर्मको परिणाममाथि पूर्ण नियन्त्रण हुँदैन।
यो शिक्षा आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। विद्यार्थीले अध्ययनमा, शिक्षकले शिक्षणमा, किसानले कृषिमा, कर्मचारीले सेवामा, व्यवसायीले आफ्नो व्यवसायमा र नागरिकले राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीमा इमानदार हुनुपर्छ। परिणामको चिन्ताले कर्म नै कमजोर पार्नु हुँदैन।
धर्म भनेको के हो?
कृष्णको दर्शनमा धर्म केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन। धर्म भनेको सत्य, न्याय, कर्तव्य र उचित आचरणको मार्ग हो। परिस्थितिअनुसार सही निर्णय लिन सक्नु पनि धर्मको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
भगवद्गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई पलायन होइन, आफ्नो कर्तव्यको सामना गर्न प्रेरित गर्छन्। यसबाट एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा प्राप्त हुन्छ । समस्या ल आएपछि भाग्नु होइन, विवेक र साहसका साथ जीवनको धर्म हो।
अधर्मविरुद्ध संघर्ष
कृष्णको जीवनमा कंस, जरासन्ध, शिशुपाल र अन्य अत्याचारी पात्रहरूसँगको संघर्ष देखिन्छ। यी कथाहरूले एउटा व्यापक सन्देश दिन्छन्अ । न्यायलाई सहेर बस्नु पनि अन्यायलाई बलियो बनाउनु हो।
तर अन्यायविरुद्ध संघर्ष गर्दा पनि विवेक, नीति र संयम आवश्यक हुन्छ। कृष्णको जीवनमा शक्ति र बुद्धिको समन्वय देखिन्छ। त्यसैले कृष्णलाई केवल योद्धा वा धार्मिक पात्रका रूपमा होइन, नीति, कूटनीति र विवेकका प्रतीकका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।
कृष्ण जन्माष्टमीको धार्मिक महिमा
जन्माष्टमीका दिन भक्तजनले उपवास बस्ने, भगवान् श्रीकृष्णको पूजा गर्ने, भजन । कीर्तन गर्ने, भगवद्गीता पाठ गर्ने, मन्दिरमा दर्शन गर्ने र मध्यरात्रिमा कृष्ण जन्मोत्सव मनाउने परम्परा छ। विभिन्न स्थानमा बालकृष्णको मूर्ति सजाउने, झुला सजाउने, अभिषेक गर्ने र प्रसाद वितरण गर्ने चलन पनि पाइन्छ।
नेपालमा पनि विभिन्न कृष्ण मन्दिर र धार्मिक स्थलमा विशेष पूजा तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। जन्माष्टमीले धार्मिक आस्थासँगै नेपाली समाजको सांस्कृतिक विविधता र सामुदायिक एकतालाई पनि बलियो बनाउँछ।
उपवास वा व्रतको वास्तविक अर्थ
जन्माष्टमीमा उपवास बस्ने परम्परा छ। तर उपवासको अर्थ केवल खाना नखानु मात्र होइन। ‘उपवास’लाई ईश्वरको नजिक बस्ने भावनाका रूपमा पनि बुझिन्छ।
यदि मानिसले दिनभर खाना नखाएर पनि मनमा रिस, घृणा, ईर्ष्या, लोभ र अहंकार राख्यो भने उपवासको आध्यात्मिक उद्देश्य पूरा हुँदैन। त्यसैले वास्तविक उपवास भनेको आहारमा संयम, विचारमा शुद्धता, व्यवहारमा करुणा र मनमा ईश्वरप्रतिको श्रद्धा हो।
आजको समाजमा कृष्णको सन्देश
आज संसार विज्ञान र प्रविधिमा धेरै अगाडि पुगेको छ। तर मानव जीवनमा शान्ति, नैतिकता र सन्तुलनको आवश्यकता अझै उत्तिकै छ। यस्तो अवस्थामा कृष्णको दर्शन अत्यन्त उपयोगी देखिन्छ।
कृष्णले हामीलाई भन्छ । कर्तव्य  गर, तर अहंकार नगर। सफलता पाउँदा नम्र बन, असफल हुँदा निराश नहोऊ। शक्ति पाएर कमजोरमाथि अत्याचार नगर। ज्ञान पाएर घमण्ड नगर। सम्बन्धलाई स्वार्थले होइन, प्रेमले हेर। अन्याय देख्दा मौन नबस। कठिन परिस्थितिमा विवेक गुमाउनु हुँदैन।
आज राजनीति, शिक्षा, प्रशासन, व्यापार, सामाजिक सेवा र पारिवारिक जीवन सबै क्षेत्रमा कृष्णको कर्मयोग, नीतिबोध र मानवतावादी दृष्टिकोणबाट प्रेरणा लिन सकिन्छ।
युवापुस्ताका लागि कृष्ण
आजका युवाहरूका अगाडि अवसरसँगै अनेक चुनौती छन्। सामाजिक सञ्जाल, प्रतिस्पर्धा, बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारी, मानसिक दबाब र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले उनीहरूलाई प्रभावित गरिरहेको छ।
कृष्णको जीवनले युवालाई तीन महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ—आत्मविश्वास, कर्म र विवेक। आफ्नो क्षमतामा विश्वास राख्नुपर्छ, कठिन परिस्थितिबाट भाग्नु हुँदैन र निर्णय गर्दा भावनासँगै विवेकको प्रयोग गर्नुपर्छ।
अर्जुनजस्तै हामी पनि जीवनका कुनै न कुनै मोडमा द्विविधामा पर्न सक्छौँ। त्यस्तो अवस्थामा सही मार्गदर्शन, आत्मचिन्तन र कर्तव्यबोध आवश्यक हुन्छ।
शिक्षा क्षेत्रमा कृष्ण दर्शन
शिक्षाका दृष्टिले पनि कृष्णको दर्शन अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। कृष्ण र अर्जुनबीचको संवादलाई एक प्रकारको गुरु–शिष्य सम्बन्धको आदर्श उदाहरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ। कृष्णले अर्जुनलाई आदेश मात्र दिँदैनन्; उनको समस्या सुन्छन्, प्रश्नको उत्तर दिन्छन्, तर्क प्रस्तुत गर्छन् र अन्ततः निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता पनि अर्जुनलाई दिन्छन्।
यसबाट आधुनिक शिक्षाले महत्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्छ। शिक्षकले विद्यार्थीलाई केवल सूचना दिने होइन, सोच्न, प्रश्न गर्न, निर्णय गर्न र जिम्मेवार बन्न सक्षम बनाउनुपर्छ।
प्रकृति र पर्यावरणप्रतिको सन्देश
कृष्णको बाल्यकाल गोकुल र वृन्दावनको प्राकृतिक परिवेशसँग जोडिएको छ। गाई, गोठालो जीवन, यमुना, वन, पहाड र प्रकृतिसँगको निकटता कृष्ण कथाको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
आज पर्यावरणीय संकट, जलवायु परिवर्तन, वन विनाश र प्रदूषण विश्वका गम्भीर समस्या बनेका छन्। कृष्णको प्रकृतिसँगको सम्बन्धले हामीलाई प्रकृतिलाई केवल उपयोग गर्ने वस्तु होइन, जीवनको अभिन्न अंगका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने चेतना दिन्छ।
सामाजिक सद्भावको सन्देश
कृष्णको जीवन विभिन्न समुदाय र वर्गसँग जोडिएको छ—नन्द–यशोदा, गोप–गोपिनी, सुदामा, पाण्डव, विदुरलगायत धेरै पात्रसँग उनको सम्बन्ध देखिन्छ। यसले मानिसको मूल्य उसको जन्म, धन वा पदभन्दा माथि रहेको भावलाई बल दिन्छ।
आज समाजमा जातीय, वर्गीय, राजनीतिक तथा अन्य विभाजन देखिन्छन्। जन्माष्टमीको सन्देश यस्तो विभाजनभन्दा माथि उठेर मानवता, प्रेम, सहअस्तित्व र सामाजिक सद्भाव कायम गर्नु हो।
जन्माष्टमी : उत्सवभन्दा माथिको चेतना
आज जन्माष्टमीका अवसरमा हामीले घर सजाउनेछौँ, मन्दिर जानेछौँ, कृष्णको मूर्ति स्थापना गर्नेछौँ, भजन गाउनेछौँ र प्रसाद ग्रहण गर्नेछौँ। यी सबै धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिको आफ्नै महत्त्व छ। तर जन्माष्टमीको वास्तविक सफलता त्यतिबेला हुन्छ, जब कृष्णको एउटा मात्र सन्देश भए पनि हाम्रो व्यवहारमा लागू हुन्छ।
यदि हामीले आजदेखि झूट कम गर्‍यौँ, रिसलाई नियन्त्रण गर्‍यौँ, कसैलाई दुःख नदिने संकल्प गर्‍यौँ, आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्‍यौँ, कमजोरलाई सहयोग गर्‍यौँ र समाजमा प्रेम फैलायौँ भने त्यो नै कृष्णप्रतिको सच्चा श्रद्धा हुनेछ।
निष्कर्ष
श्रीकृष्ण जन्माष्टमी धर्म र दर्शनको संगम, प्रेम र करुणाको पर्व, कर्म र कर्तव्यको प्रेरणा तथा अधर्ममाथि धर्मको विजयको प्रतीक हो। कृष्णको जीवन बहुआयामिक छ। उनी बालकृष्णका रूपमा प्रेमका प्रतीक हुन्, गोपालका रूपमा प्रकृतिसँग जोडिएका छन्, राधाका कृष्णका रूपमा प्रेम र समर्पणका प्रतीक हुन्, सुदामाका मित्रका रूपमा मित्रताको आदर्श हुन्, कंसवधकर्ताका रूपमा अन्यायविरुद्धको संघर्षका प्रतीक हुन् र अर्जुनका सारथीका रूपमा ज्ञान, कर्म र धर्मका महान् मार्गदर्शक हुन्।
आजको जन्माष्टमीले हामीलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोध्छ—हामीले कृष्णलाई केवल पूजा गरिरहेका छौँ कि उहाँको सन्देशलाई आफ्नो जीवनमा पनि उतारिरहेका छौँ?
कृष्णको मूर्ति मन्दिरमा मात्र होइन, सत्य बोल्ने हाम्रो वाणीमा, असल कर्म गर्ने हाम्रो हातमा, दुःखीलाई सहयोग गर्ने हाम्रो हृदयमा, अन्यायविरुद्ध उभिने हाम्रो साहसमा र विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने हाम्रो बुद्धिमा पनि देखिनुपर्छ।
त्यसैले यस पवित्र जन्माष्टमीको अवसरमा हामी सबैले भगवान् श्रीकृष्णको जीवन र दर्शनबाट प्रेरणा लिऔँ। समाजमा प्रेम, सद्भाव र सहिष्णुता बढाऔँ। अन्याय, हिंसा, भ्रष्टाचार र विभेदविरुद्ध सचेत बनौँ। आफ्नो कर्तव्यप्रति इमानदार बनौँ। मानवताको सेवा नै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो भन्ने भावनालाई आत्मसात् गरौँ।
भगवान् श्रीकृष्णले सम्पूर्ण नेपाली जनमा शान्ति, सद्भाव, सुख, समृद्धि, विवेक र सकारात्मक ऊर्जाको सञ्चार गरून्। प्रत्येक परिवारमा प्रेम र खुसी छाओस्, समाजमा एकता र भाइचारा कायम होस् तथा हाम्रो राष्ट्र सत्य, न्याय, सुशासन र समृद्धिको मार्गमा अघि बढोस्।
श्रीकृष्ण जन्माष्टमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना!
हरे कृष्ण हरे कृष्ण, कृष्ण कृष्ण हरे हरे ।
हरे राम हरे राम, राम राम हरे हरे ।।
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमः।
जय श्रीकृष्ण!

लेखक: शर्मा मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय वागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पस कोहलपुरका उपप्राध्यापक एवम् युवा पन्डित हुन ।