भोटेकोशीदेखि त्रिशूलीसम्म : विपत्तिको भेलमा बगेका बस्ती, उद्धारमा जुटेको राज्य

एकराज शर्मा
बुधबार बिहान रसुवाको भोटेकोशी नदीमा तिब्बततर्फबाट एक्कासि आएको भीषण बाढीले हिमाली जिल्लादेखि त्रिशूली नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म त्रास फैलाएको छ। बाढीले रसुवाको टिमुरे, स्याफ्रुबेँसीलगायत क्षेत्रलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित बनाउँदै नुवाकोटको त्रिशूली बजार र देवीघाटसम्म क्षति पुर्‍याएको प्रारम्भिक विवरण सार्वजनिक भएको छ। बाढीको बहावसँगै धादिङ, गोरखा र चितवनतर्फका नदी तटीय बस्तीमा समेत उच्च जोखिम सिर्जना भएको छ।
केही घण्टामै बदलिएको भूगोल
सन्चार माध्यम र सामाजिक सन्जालमा देखिएको दृश्य हेर्दा भोटेकोशीमा आएको आकस्मिक बाढीले टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी तथा आसपासका बस्ती र संरचनामा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। प्रारम्भिक विवरणअनुसार रसुवागढी क्षेत्रका संरचना, प्रहरी चौकी तथा अन्य भौतिक पूर्वाधारमा समेत क्षति पुगेको देखिन्छ । केही सुरक्षाकर्मी सम्पर्कविहीन रहेको र थप क्षतिको विवरण संकलन भइरहेको सुरक्षा निकायको भनाई रहेको छ।
बाढी भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा प्रवेश गरेपछि यसको असर नुवाकोटसम्म पुगेको छ। त्रिशूली बजार आसपास करिब ६० घर बगेको, दुईवटा पक्की पुलमा क्षति पुगेको तथा देवीघाट क्षेत्र प्रभावित भएको प्रारम्भिक विवरण छ। जलविद्युत् आयोजना, सौर्य प्लान्ट र सबस्टेसनलगायत विद्युत् संरचनामा पनि ठूलो क्षति पुगेको बताइएको छ। यो क्षति केवल घर, पुल र सडकको क्षति होइन। यसले स्थानीयको वर्षौँको मेहनत, रोजगारी, व्यवसाय, यातायात र दैनिक जीवनलाई एकैपटक अस्थिर बनाएको छ। विपत्तिको वास्तविक आकार भने विस्तृत क्षति मूल्याङ्कनपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ।
पूर्वसूचनाले जोगाएको जीवन
विपत्तिको यो भयावह तस्वीरबीच एउटा सकारात्मक पक्ष पनि देखिएको छ । पूर्वसूचना र तत्कालको सतर्कताले ठूलो मानवीय क्षति रोक्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ। त्रिशूली आसपासका स्थानीयले बाढीको सूचना पाएपछि सुरक्षित स्थानतर्फ सर्न थालेकाले प्रारम्भिक विवरणमा त्यहाँ ठूलो मानवीय क्षतिको पुष्टि भएको छैन। यस घटनाले विपद् व्यवस्थापनमा पूर्वसूचना, सूचना सम्प्रेषण र नागरिकको तत्काल प्रतिक्रिया नै जीवनरक्षाको पहिलो ढाल हो भन्ने कुरा पुनः प्रमाणित गरेको छ।
उद्धारमा सेना, प्रहरी र राज्यका संयन्त्र
बाढीको खबरसँगै नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलका टोली प्रभावित क्षेत्रमा परिचालन भएका छन्। खोज तथा उद्धारका लागि नेपाली सेनाका हेलिकप्टरहरू प्रयोग गरिएका छन् भने त्रिशूली क्षेत्रमा आपत्कालीन मेडिकल टोलीसमेत परिचालन गरिएको छ। धुन्चे, त्रिशूली र गजुरीलगायत स्थानबाट विपद् व्यवस्थापनमा दक्ष जनशक्ति प्रभावित क्षेत्रमा पठाइएको छ।
सरकारले तल्लो तटीय क्षेत्रका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरूलाई निर्देशन दिएको छ। सम्भावित उद्धार तथा राहतका लागि सरकारी हेलिकप्टरहरू तयारी अवस्थामा राखिनुका साथै आवश्यक परे निजी हेलिकप्टरसमेत परिचालन गर्ने तयारी गरिएको छ।
प्रधानमन्त्री र गृह मन्त्रालयस्तरमा आपत्कालीन बैठकहरू भइरहेका छन्। विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी संयन्त्रलाई सक्रिय बनाउँदै खोज, उद्धार, स्वास्थ्य उपचार, राहत र क्षतिको विवरण संकलनलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
सडक बन्द, नदी किनारमा उच्च सतर्कता
बाढीको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै पृथ्वी राजमार्ग, गल्छी–नुवाकोट–रसुवा–स्याफ्रुबेँसी सडक तथा मुग्लिङ–नारायणगढ सडकमा यात्रा नगर्न आग्रह गरिएको छ। रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा र चितवनका नदी तटीय क्षेत्रमा रहेका परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा बस्न सरकारले अनुरोध गरेको छ।
विशेषगरी भोटेकोशी, त्रिशूली हुँदै नारायणी नदी प्रणालीसँग जोडिएका तटीय बस्तीमा जोखिम अझै कायम रहेकाले ‘बाढी घट्यो’ भन्ने अनुमानका आधारमा नदी किनारतर्फ फर्किनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। उद्धार र प्रशासनिक निकायबाट अर्को सूचना नआएसम्म सुरक्षित स्थानमै रहनु आवश्यक छ।
विपत्तिमा देखिएको मानवीय एकता
प्राकृतिक विपत्तिले राज्यको क्षमता मात्र होइन, समाजको मानवीय चरित्र पनि परीक्षण गर्छ। यस्तो अवस्थामा सुरक्षाकर्मीको उद्धार, स्वास्थ्यकर्मीको सेवा, स्थानीय युवाको स्वयंसेवा, छिमेकीको सहयोग र सञ्चारमाध्यमको सही सूचना—यी सबै जीवनरक्षाका महत्वपूर्ण आधार बन्छन्।
अहिले प्राथमिकता दोष खोज्ने होइन, मानिस जोगाउने हो। सम्पर्कविहीनको खोजी गर्ने, जोखिममा परेकालाई सुरक्षित स्थानमा ल्याउने, घाइतेको उपचार गर्ने, विस्थापितलाई आश्रय र खाना उपलब्ध गराउने तथा प्रभावित परिवारको तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्ने कामलाई तीव्रता दिनुपर्ने समय हो।
राहतपछि पुनर्निर्माणको अर्को चुनौती
बाढीको पानी घटेपछि संकट सकिँदैन। त्यसपछि सुरु हुन्छ—घर गुमाएकाको पुनर्स्थापना, क्षतिग्रस्त सडक र पुलको पुनर्निर्माण, विद्युत् आपूर्ति पुनःस्थापना, व्यवसाय पुनःसञ्चालन, कृषि तथा जीविकोपार्जनको पुनरुत्थान र मनोसामाजिक सहयोगको लामो प्रक्रिया।
त्यसैले अहिलेको उद्धारसँगै क्षतिको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन र पारदर्शी राहत व्यवस्थापन आवश्यक छ। प्रभावित परिवारले राज्यबाट केवल आश्वासन होइन, वास्तविक सहयोग र पुनर्स्थापनाको अनुभूति गर्न पाउनुपर्छ।
एउटा विपत्तिले दिएको ठूलो पाठ सिकौं र सतर्क बसौं 
भोटेकोशीको यो बाढीले नेपाललाई फेरि सम्झाएको छ—हामी प्राकृतिक विपद्का दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील देशमा छौँ। नदी किनारमा अव्यवस्थित बस्ती, कमजोर पूर्वाधार, जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो चरम मौसमी घटना र विपद् पूर्वतयारीमा रहेका कमजोरीले जोखिम अझ बढाउन सक्छ।
त्यसैले अब हरेक विपत्तिपछि क्षति गन्ने मात्र होइन, विपत्ति आउनुअघि नै जीवन र सम्पत्ति जोगाउने प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ। आधुनिक पूर्वसूचना प्रणाली, नदीको वास्तविक समयको निगरानी, जोखिम नक्सांकन, सुरक्षित बस्ती विकास, आपत्कालीन सञ्चार र स्थानीय तहसम्म सक्षम उद्धार संयन्त्र आजको आवश्यकता हो।
अहिले भोटेकोशी र त्रिशूलीको बहावले दिएको सन्देश स्पष्ट छ ।विपत्ति अचानक आउन सक्छ, तर तयारी अचानक गर्न सकिँदैन।
बाढीले धेरै कुरा बगाएको छ; अब राज्य, समाज र नागरिकको साझा प्रयासले जीवन, आशा र भविष्य जोगाउनुपर्छ। उद्धारको पहिलो चरणसँगै राहत, पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माणसम्मको यात्रा जिम्मेवार, पारदर्शी र मानवीय बन्न सके मात्र यो विपत्तिबाट नेपालले एउटा सकारात्मक पाठ सिकेको मानिनेछ। आपत्कालीन सहयोग तथा उद्धार आवश्यक परे गृह मन्त्रालयको २४ घण्टे विपद् हेल्पलाइन १२३४ मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ ।

लेखक शर्मा: मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय वागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पस कोहलपुरका उपप्राध्यापक हुन ।