कोहलपुर : इतिहास, पहिचान, विकास र सम्भावनाको यात्रामा अघि बढिरहेको सहर

एकराज शर्मा

कोहलपुर : सम्भावनाले भरिएको तीव्र गतिमा विकसित हुँदै गरेको सहर
बाँके जिल्लाको उत्तरतर्फ र लुम्बिनी प्रदेशको महत्वपूर्ण शहरी क्षेत्रमा अवस्थित कोहलपुर आज पश्चिम नेपालकै तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै गएको शहरका रूपमा स्थापित हुँदैछ। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र रत्न राजमार्गको रणनीतिक संगमका कारण कोहलपुर यातायात, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा रोजगारीको केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ। नेपालगञ्जबाट करिब १० किलोमिटर उत्तरमा रहेको कोहलपुरको कुल क्षेत्रफल १८४.२६ वर्ग किलोमिटर रहेको छ र यहाँ १५ वटा वडा छन्। यसको पूर्वमा राप्तीसोनारी, पश्चिममा बैजनाथ, उत्तरमा चुरे क्षेत्र तथा दक्षिणमा जानकी र नेपालगञ्ज क्षेत्र पर्दछन्।

कोहलपुर नाम कसरी रह्यो ?
‘कोहलपुर’ नामको उत्पत्तिबारे स्थानीय रूपमा प्रचलित मान्यता निकै रोचक छ। कोहलपुर नगरपालिकाको आधिकारिक परिचयअनुसार यसको नाम तेल पेल्ने ‘कोल’ बाट आएको विश्वास गरिन्छ। पहिले तोरी, आलसजस्ता तेलहनबाट तेल निकाल्न काठबाट बनेको परम्परागत ‘कोल’ प्रयोग गरिन्थ्यो। त्यही ‘कोल’सँग जोडिएको स्थानको पहिचान क्रमशः ‘कोहलपुर’का रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ।
नामाकरणको यो प्रसङ्गले आधुनिक शहरको चमकभित्र लुकेको कोहलपुरको ग्रामीण तथा कृषि–आधारित विगतलाई पनि सम्झाउँछ। आज बहुमंजिला भवन, व्यापारिक प्रतिष्ठान, अस्पताल, कलेज र व्यवस्थित सडक देखिने कोहलपुर कुनै समय गाउँबस्ती, खेतीपाती र परम्परागत जीवनशैलीसँग जोडिएको क्षेत्र थियो।
नगरपालिकाको स्थापना र प्रशासनिक विकास
कोहलपुरको प्रशासनिक विकास पनि क्रमिक रूपमा भएको देखिन्छ। नेपाल सरकारको निर्णयअनुसार वि.सं. २०७१ वैशाख २५ गते कोहलपुर र रझेना गाविसलाई समायोजन गरी वि.सं. २०७१ जेठ ७ गते कोहलपुर नगरपालिका स्थापना भएको नगरपालिकाको आधिकारिक विवरणमा उल्लेख छ। पछि वि.सं. २०७३ मा समशेरगञ्ज गाविसको केही भाग समेत नगरपालिकामा समायोजन भयो।
यसरी गाउँबाट बजार, बजारबाट नगर र नगरबाट आधुनिक शहरी केन्द्र बन्ने क्रममा कोहलपुरले छोटो अवधिमा उल्लेखनीय परिवर्तन अनुभव गरेको छ।
बढ्दो जनसंख्या र विविधतायुक्त मानव बस्ती
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार कोहलपुर नगरपालिकामा २४,१८३ घरपरिवार र १,०१,६६७ जनसंख्या रहेको छ। यहाँ पहाडी तथा तराई मूलका विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिका मानिसको बसोबास छ। नगरपालिकाको विवरणअनुसार क्षेत्री, थारू, पहाडी ब्राह्मण, ठकुरी, मगर, विश्वकर्मा, मुस्लिम, परियार, यादव, नेवार, गुरुङलगायत विभिन्न समुदायको उपस्थिति छ।
भाषिक दृष्टिले पनि कोहलपुर बहुभाषिक शहर हो। नेपालीसँगै मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, बज्जिका, अवधी, नेवारी, मगरलगायत भाषाभाषी समुदाय यहाँ बसोबास गर्छन्।
यस विविधताले कोहलपुरलाई केवल भौगोलिक रूपमा मात्र होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि बहुआयामिक शहर बनाएको छ।
मानव बस्तीको विस्तार
राजमार्गको विकास, यातायातको सहजता, रोजगारीका अवसर, शैक्षिक संस्थाको विस्तार र स्वास्थ्य सेवाको उपलब्धताका कारण कोहलपुरमा बसाइँसराइ बढेको छ। ग्रामीण क्षेत्रबाट शहरतर्फ आउने तथा नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट कोहलपुरमा बसोबास गर्ने क्रमले यहाँको जनघनत्व र शहरी संरचनामा परिवर्तन ल्याएको छ।
आज कोहलपुरमा आवासीय क्षेत्रसँगै व्यापारिक भवन, होटल, बैंक तथा वित्तीय संस्था, शैक्षिक संस्था, अस्पताल, सरकारी कार्यालय र सेवा केन्द्रहरू विस्तार भइरहेका छन्। यही कारण कोहलपुर क्रमशः क्षेत्रीय सेवा केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै गएको देखिन्छ।
कोहलपुरको शैक्षिक इतिहास
कोहलपुरको शैक्षिक इतिहास लामो र महत्वपूर्ण छ। नगरपालिकाको शैक्षिक विवरणअनुसार यहाँको प्रारम्भिक विद्यालयका रूपमा हालको त्रिभुवन माध्यमिक विद्यालयको इतिहास जोडिन्छ। विद्यालयको सुरुआत वि.सं. २०१६ मा चटार गाउँको खुला चौरमा खरको झुप्रोबाट प्राथमिक विद्यालयका रूपमा भएको उल्लेख छ। पछि विद्यालय विभिन्न तह हुँदै माध्यमिक तहमा विकसित भयो।
यसैगरी लक्ष्मी माध्यमिक विद्यालय, जनता माध्यमिक विद्यालय, राम माध्यमिक विद्यालय, सरस्वती माध्यमिक विद्यालयलगायत संस्थाहरूले कोहलपुरको शैक्षिक विकासमा ऐतिहासिक भूमिका खेलेका छन्।
नगरपालिकाको उपलब्ध शैक्षिक विवरणअनुसार कोहलपुरमा सामुदायिक तथा संस्थागत दुवै प्रकारका विद्यालयको ठूलो सञ्जाल विकास भएको छ। पछिल्लो नगरपालिकाको विवरणमा सामुदायिक विद्यालयतर्फ बालविकासदेखि कक्षा १२ सम्म १५ हजारभन्दा बढी विद्यार्थी अध्ययनरत रहेको तथा संस्थागत विद्यालयतर्फ पनि २० हजारभन्दा बढी विद्यार्थी रहेको विवरण उल्लेख छ।
आज कोहलपुरमा विद्यालय तहसँगै उच्च शिक्षा तथा प्राविधिक शिक्षाका संस्थाहरू पनि सञ्चालनमा छन्। उदाहरणका रूपमा Bageshwori Multiple Campus, Kohalpur, Kohalpur Model College (KMC), People’s Model College of Science and Technology, Kohalpur Technical College (KTC) KTC BRIDGE COURSE BRIDGE COURSE लगायतका संस्थाले उच्च तथा प्राविधिक शिक्षाको क्षेत्रमा योगदान दिइरहेका छन्।
यसैगरी Tribhuvan Secondary School लगायतका विद्यालयहरूले विद्यालय शिक्षाको निरन्तरतामा भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।
स्वास्थ्य सेवाको विस्तार
कोहलपुर स्वास्थ्य सेवाका दृष्टिले पनि पश्चिम नेपालमा महत्वपूर्ण केन्द्र बन्दै गएको छ। नगरपालिकाको संरचनामा नगर अस्पताल, आधारभूत स्वास्थ्य केन्द्र, आयुर्वेद स्वास्थ्य केन्द्र तथा स्वास्थ्य प्रवर्द्धन केन्द्र रहेका छन्। नगरपालिकाको आधिकारिक सम्पर्क विवरणमा नगर अस्पतालसहित विभिन्न स्वास्थ्य संस्थाहरूको व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ।
कोहलपुरमा Nepalgunj Medical College Teaching Hospital जस्तो ठूलो चिकित्सा संस्थाले उपचार तथा स्वास्थ्य शिक्षाको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। साथै Kohalpur Netralaya Eye Hospital ( आँखा अस्पताल ) लगायत विशेषज्ञ स्वास्थ्य संस्थाहरू पनि सञ्चालनमा छन्।
यसले कोहलपुरलाई केवल स्थानीय बासिन्दाका लागि मात्र नभई आसपासका जिल्लाका नागरिकले समेत स्वास्थ्य सेवा लिन आउने केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।
आर्थिक अवस्था : कृषि, व्यापार र सेवाको मिश्रित अर्थतन्त्र
कोहलपुरको अर्थतन्त्र परम्परागत कृषि र आधुनिक शहरी अर्थतन्त्रको मिश्रित स्वरूपमा अगाडि बढिरहेको छ। नगर क्षेत्रमा कृषि तथा पशुपालनसँगै व्यापार, यातायात, होटल व्यवसाय, निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य र सेवा क्षेत्रको विस्तार भएको छ।
राजमार्गसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कले कोहलपुरको व्यापारिक सम्भावनालाई बलियो बनाएको छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग हुँदै पश्चिम नेपालका विभिन्न जिल्ला तथा भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रसँगको आवागमनले व्यापार तथा यातायातलाई सहज बनाएको छ।
नगरपालिकाले कृषि तथा पशुपन्छीसम्बन्धी ऐनसमेत निर्माण गरेको छ र कृषि विकास तथा पशु विकासका लागि छुट्टाछुट्टै शाखा सञ्चालनमा छन्। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको महत्व अझै कायम रहेको देखाउँछ।
तर तीव्र शहरीकरणसँगै कृषि भूमि घट्ने, अव्यवस्थित बसोबास बढ्ने, रोजगारीका लागि बाहिर निर्भर हुनुपर्ने तथा बजार व्यवस्थापनका चुनौती पनि देखिन्छन्। त्यसैले कोहलपुरको आर्थिक विकास अब कृषि, उद्योग, व्यापार, पर्यटन र ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रलाई सँगसँगै अघि बढाउने दिशामा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ।

सामाजिक जीवन र सांस्कृतिक विविधता
कोहलपुरको सामाजिक जीवन विविध जातजाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिको सहअस्तित्वमा आधारित छ। थारू समुदायको सांस्कृतिक पहिचानदेखि पहाडी समुदायका विभिन्न संस्कृति र परम्परासम्म यहाँ सामाजिक जीवनको विविध स्वरूप देखिन्छ।
विभिन्न धार्मिक पर्व, जात्रा, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा सामाजिक संस्थाका गतिविधिले स्थानीय सामाजिक सम्बन्धलाई जीवन्त बनाएका छन्। यही विविधता कोहलपुरको एउटा महत्वपूर्ण पहिचान हो।
राजनीतिक अवस्था र स्थानीय शासन
संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको संरचनाअनुसार कोहलपुर नगरपालिका स्थानीय तहको सरकारका रूपमा कार्यरत छ। नगरपालिकामा १५ वटा वडा छन्। निर्वाचन क्षेत्रका हिसाबले कोहलपुर प्रतिनिधिसभा निर्वाचन क्षेत्र नं. १ तथा लुम्बिनी प्रदेशसभा क्षेत्र नं. १(ख) अन्तर्गत पर्छ।
२०७९ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा पूर्णप्रसाद आचार्य नगर प्रमुख र संगीता सुवेदी उपप्रमुख निर्वाचित भएका थिए। नगरपालिकाको हालको आधिकारिक वेबसाइटमा पनि यी दुवैलाई नगर प्रमुख र उपप्रमुखका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
स्थानीय राजनीतिक अभ्यासको मुख्य विशेषता भनेको नागरिकका दैनिक आवश्यकता—सडक, खानेपानी, सरसफाइ, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, रोजगारी, बजार व्यवस्थापन तथा शहरी पूर्वाधार—लाई स्थानीय सरकारमार्फत सम्बोधन गर्नु हो।
हरित र सुन्दर कोहलपुरको सम्भावना
कोहलपुरको अर्को आकर्षण यसको हरियाली र खुला सार्वजनिक क्षेत्र हुन्। सडकका किनारमा वृक्षरोपण, खुला मैदान, पार्क तथा सार्वजनिक क्षेत्रको सौन्दर्यीकरणले शहरको स्वरूपमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। नगरपालिकाले हरित शहरको अवधारणासँग जोडिएका वृक्षरोपण र वातावरण संरक्षणका कार्यक्रम अघि बढाएको समाचारसमेत प्रकाशित भएको छ।
कोहलपुरको खुला मैदान यसको महत्वपूर्ण सार्वजनिक सम्पत्ति हो। यसलाई व्यवस्थित खेलमैदान, हरित पार्क, पैदलमार्ग, बालबालिकाको खेल क्षेत्र, सांस्कृतिक कार्यक्रमस्थल तथा सार्वजनिक विश्रामस्थलका रूपमा विकास गर्न सकिने ठूलो सम्भावना छ। हाल गोलपार्क क्षेत्रमा रहेको भ्यू टावर पनि शहरको नयाँ पहिचानका रूपमा देखिन थालेको छ।
कोहलपुर अब कस्तो बन्नुपर्छ ?
कोहलपुरको आगामी विकास केवल भवन र सडक थप्ने विकास हुनुहुँदैन। व्यवस्थित, स्वच्छ, हरित, शिक्षित, स्वस्थ, सुरक्षित र आर्थिक रूपमा गतिशील शहर निर्माण गर्नु यसको दीर्घकालीन लक्ष्य हुनुपर्छ।
शहरको विकासमा खुला मैदान तथा सार्वजनिक जग्गाको संरक्षण, व्यवस्थित पार्क, साइकल तथा पैदलमार्ग, व्यवस्थित पार्किङ, फोहोर व्यवस्थापन, हरित सडक, गुणस्तरीय शिक्षा, विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा, कृषि उत्पादनको बजारीकरण र स्थानीय रोजगारी सिर्जना महत्वपूर्ण छन्।
त्यसैगरी कोहलपुरको भौगोलिक अवस्थालाई उपयोग गर्दै शैक्षिक हब, स्वास्थ्य हब, व्यापारिक केन्द्र र पर्यटन प्रवेशद्वारका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना पनि छ। छिमेकी जिल्लाका नागरिकलाई सेवा दिने क्षेत्रीय केन्द्रका रूपमा कोहलपुरले आफ्नो भूमिका अझ विस्तार गर्न सक्छ।
निष्कर्ष
कोहलपुरको कथा केवल एउटा नगरपालिकाको कथा होइन; यो गाउँबाट बजार, बजारबाट शहर र शहरबाट आधुनिक क्षेत्रीय केन्द्र बन्ने नेपालको शहरी रूपान्तरणको एउटा उदाहरण पनि हो। ‘कोल’सँग जोडिएको परम्परागत नाम बोकेको कोहलपुर आज शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार, यातायात र आधुनिक शहरी पूर्वाधारको केन्द्र बन्दै गएको छ।
तर विकाससँगै चुनौती पनि छन्। व्यवस्थित शहरी योजना, वातावरण संरक्षण, खुला क्षेत्रको सुरक्षा, गुणस्तरीय शिक्षा तथा स्वास्थ्य, रोजगारी सिर्जना र सामाजिक समावेशितालाई केन्द्रमा राखेर विकास अघि बढाउन सके कोहलपुर अझ आकर्षक र दिगो शहर बन्न सक्छ।
कोहलपुरको भविष्य केवल अग्ला भवनमा होइन, व्यवस्थित सडक, हरियाली, खुला मैदान, गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र नागरिकमैत्री शासनमा देखिनुपर्छ।
लेखक: शर्मा मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय वागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पस कोहलपुरका उपप्राध्यापक एवम् कोहलपुरका विज्ञ हुन ।