इतिहासको साक्षी चौरजहारीको कुलामुर : संरक्षणको पर्खाइमा ऐतिहासिक भवन, नहर र जलविद्युत् योजना

एक अनौठो इतिहास मेटिदैछ रुकुम पश्चिमको कुलामुर दरवार
चौरजहारी, रुकुम पश्चिम ।

सामाजिक सञ्जालमा देखिएको चौरजहारी नगरपालिका–१०, साविक खोलागाउँ–९ चिसापानीस्थित कुलामुरको यो तस्बिरले पुराना सम्झना मात्र होइन, एउटा महत्वपूर्ण स्थानीय इतिहासलाई पनि फेरि सतहमा ल्याइदिएको छ। हरियालीले ढाकिएको डाँडाको काखमा जीर्ण अवस्थामा उभिएको यो पुरानो भवन हेर्दा सामान्य घरजस्तो देखिए पनि यससँग चौरजहारीको सिँचाइ, जलविद्युत् विकास, तत्कालीन राज्यव्यवस्था र स्थानीय जनजीवनसँग जोडिएको एउटा महत्वपूर्ण इतिहास रहेको स्थानीय स्मृतिमा पाइन्छ।
यो स्थान मेरो घरनजिकै, मलामेडाँडा बजारको आसपासको क्षेत्रमा पर्छ। बाल्यकालदेखि नै मैले यो भवन देख्दै आएको हुँ। अहिले सामाजिक सञ्जालमा यसको तस्बिर देखेपछि विगतका धेरै कुरा सम्झनामा आए। त्यसैले यो भवन, कुलामुरको नहर तथा यससँग जोडिएको जलविद्युत् योजनाको इतिहासलाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउनु आवश्यक ठानेको हुँ।

राजा वीरेन्द्रको भ्रमणसँग जोडिएको स्मृति
स्थानीय स्मृतिअनुसार तत्कालीन राजा वीरेन्द्र वीरविक्रम शाहदेव चौरजहारी क्षेत्रको सिँचाइ तथा जलविद्युत् योजनाको उद्घाटनका क्रममा यस क्षेत्रमा आएका थिए। स्थानीय बुढापाकाहरूका अनुसार राजा वीरेन्द्र रानी ऐश्वर्या तथा तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रसहित हेलिकप्टरबाट यस क्षेत्रमा आएको र योजनासँग सम्बन्धित कार्यक्रम तथा निरीक्षणमा सहभागी भएको स्मरण अझै जीवित छ।
मेरो बाबा नन्दकुमार शर्माले सुनाउनु भएको प्रसङ्ग अझै मानस पटलमा अहिले नि सम्झनामा छ। पञ्चायती व्यवस्थाको समयमा उहाँ तत्कालीन सानाखोला पञ्चायतका प्रधानपञ्च हुनुहुन्थ्यो। उहाँका अनुसार राजा वीरेन्द्र सरकारबाट उहाँले तक्मासहित सम्मान तथा कदरपत्रसमेत प्राप्त गर्नुभएको थियो। त्यतिबेलाको राजनीतिक तथा प्रशासनिक परिवेश, स्थानीय नेतृत्व र विकास निर्माणबीचको सम्बन्ध बुझ्न यस्ता व्यक्तिगत स्मृतिहरू पनि महत्वपूर्ण स्रोत हुन सक्छन्।
तर यी विवरणहरू स्थानीय मौखिक इतिहास तथा पारिवारिक स्मृतिमा आधारित भएकाले सम्बन्धित सरकारी अभिलेख, पुराना पत्रपत्रिका, योजनाका दस्तावेज तथा स्थानीय इतिहासका स्रोतबाट थप अनुसन्धान र प्रमाणीकरण गर्न आवश्यक छ।
‘बाँके घर’ अर्थात् राजकीय भ्रमणका क्रममा प्रयोग भएको भवन
स्थानीय भनाइअनुसार अहिले कुलामुरमा देखिएको यो भवन तत्कालीन राजकीय भ्रमणका क्रममा राजा, रानी तथा राजपरिवारका सदस्यहरू बस्नका लागि निर्माण गरिएको ‘बाँके घर’ थियो। राजा वीरेन्द्र लगायत राजपरिवारका सदस्यहरू यस क्षेत्रमा आउँदा यही भवनमा बस्ने गरेको स्थानीय मेरो स्मृतिमा ताजै छ।
बाल्यकालमा मैले पनि यो घरलाई फरक स्वरूपमा देखेको थिएँ। त्यसबेला भवन वरिपरि पक्की संरचना र चारैतिर काँडेतारले घेरबार गरिएको थियो। भवनको सुरक्षाका लागि सुरक्षाकर्मी वा कर्मचारी बस्ने गरेको र अनधिकृत रूपमा नजिक जान खोज्दा रोक्ने तथा गाली गर्ने गरेको सम्झना अझै ताजा छ।
आज त्यही भवन झाडी र घाँसले घेरिएको, संरचना कमजोर बन्दै गएको अवस्थामा देखिन्छ। समयले भवनको स्वरूप मात्र बदलेको छैन, यससँग जोडिएका धेरै कथा र सम्झनाहरू पनि क्रमशः हराउँदै गएको देखिन्छन्। जसमा कुनै सरोकारवाला निकायको ध्यान गएको देखिदैन ।

झन्डै १९ किलोमिटर लामो नहरको अवस्था
कुलामुरको इतिहास केवल एउटा भवनसँग सीमित छैन। यस क्षेत्रको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—झन्डै १९ किलोमिटर लामो सिँचाइ नहर। स्थानीय जानकारीअनुसार जहारी खोलाबाट पानी ल्याएर विभिन्न स्थान हुँदै चौरजहारी क्षेत्रको सिँचाइमा प्रयोग गर्ने उद्देश्यले यो नहर निर्माण गरिएको थियो। कुलामुरबाट सुरु भएको पानीको मार्ग लहरेसिमल, मनकोट, नार्जी, विदासिनी हुँदै चौरजहारी क्षेत्रसम्म पुगेको थियो ।
त्यतिबेला पहाडी भूगोलमा यति लामो नहर निर्माण गर्नु आफैंमा ठूलो प्राविधिक तथा विकास निर्माणको प्रयास थियो। आज आधुनिक प्रविधि, डोजर, एक्स्काभेटर र सहज यातायातको सुविधा भए पनि त्यस समयको कठिन भौगोलिक परिस्थितिमा जनश्रम, सीमित स्रोतसाधन र सरकारी लगानीका आधारमा यस्ता संरचना निर्माण गर्नु निकै चुनौतीपूर्ण काम थियो। त्यसैले यो नहर केवल पानी बग्ने संरचना होइन; यसले त्यस समयको विकास सोच, स्थानीय श्रम, प्राविधिक प्रयास र राज्यको ग्रामीण विकासप्रतिको दृष्टिकोणलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ।
सिँचाइबाट जलविद्युत् उत्पादनको परिकल्पना
कुलामुरको योजनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष जलविद्युत् थियो। स्थानीय स्मृतिअनुसार सिँचाइका लागि प्रयोग भएको पानीको व्यवस्थापनसँगै बाँकी पानीलाई उपयोग गरी चौरजहारी क्षेत्रमा ठूलो ड्याम निर्माण गरेर जलविद्युत् उत्पादन गर्ने योजना अघि बढाइएको थियो। त्यो समयमा विधुत नि निकालेर प्रयोगमा आएको थियो । त्यसबाट उत्पादित विद्युत् चौरजहारी हुँदै जाजरकोटसम्म पुर्‍याउने लक्ष्यसमेत रहेको स्थानीय रूपमा सुनिँदै आएको छ। आज विद्युत्को राष्ट्रिय प्रसारण लाइन धेरै ठाउँमा पुगेको अवस्थामा त्यतिबेलाको स्थानीय जलविद्युत् योजनाको परिकल्पना अझै महत्वपूर्ण देखिन्छ।
यद्यपि योजनाको वास्तविक क्षमता, निर्माण वर्ष, लगानी, विद्युत् उत्पादनको मात्रा, ड्यामको प्राविधिक संरचना तथा आयोजना कति समय सञ्चालनमा रह्यो भन्ने विषयमा आधिकारिक अभिलेखबाट अध्ययन हुनु आवश्यक छ। स्थानीय लाई आधार बनाएर सम्बन्धित सरकारी निकाय र विज्ञहरूले यसबारे तथ्य संकलन गर्न सके यो क्षेत्रको एउटा महत्वपूर्ण विकास इतिहास दस्तावेजीकरण हुन सक्छ।
राजनीतिक नेतृत्व र योजनाको स्तरउन्नति
स्थानीय विकास निर्माणको इतिहासमा राजनीतिक नेतृत्वको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। यस योजनाको स्तरउन्नति र बजेट व्यवस्थापनमा तत्कालीन पञ्चायती सांसद ध्रुवविक्रम शाह तथा बहुदलीय व्यवस्थापछि उधोग राज्यमन्त्री गोपाल जिजङ्ग शाह लगायतका राजनीतिक व्यक्तित्वहरूको भूमिका छ ।
विकास योजनाहरू एकैपटक निर्माण भएर पूर्ण हुने होइनन्। समयअनुसार मर्मत, विस्तार, स्तरउन्नति र थप बजेट आवश्यक हुन्छ। कुलामुरको नहर तथा जलविद्युत् योजनामा पनि विभिन्न समयमा सरकारी बजेट तथा राजनीतिक पहल भएको देखिन्छ भन्ने स्थानीय अनुभव छ। यस पक्षलाई पनि सरकारी बजेटका पुराना अभिलेख, योजना कार्यालयका कागजात र तत्कालीन विकास योजनासम्बन्धी दस्तावेजबाट अध्ययन गर्न सकिन्छ।
द्वन्द्वकालले पनि धेरै कुरा बदल्यो
नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वकालमा ग्रामीण क्षेत्रका धेरै विकास संरचना प्रभावित भए। कतिपय भवन ध्वस्त भए, कतिपय कार्यालय विस्थापित भए र कतिपय पूर्वाधारको संरक्षण तथा नियमित मर्मतसम्भार रोकियो। कुलामुरको यो भवन र नहरको संरचनामा द्वन्द्वकालमा के-कस्ता घटना भए भन्ने विषयमा भने मलाई यथार्थ जानकारी छैन। त्यसैले अनुमानका आधारमा कुनै निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। यस विषयमा स्थानीय बासिन्दा, तत्कालीन कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी, जनप्रतिनिधि र योजनासँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूसँग मौखिक इतिहास संकलन गर्नु आवश्यक छ।
आज जीर्ण अवस्थामा कुलामुर
आज सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको तस्बिर हेर्दा यो ऐतिहासिक भवन जीर्ण अवस्थामा रहेको स्पष्ट देखिन्छ। भवनको छानो, भित्ताहरू र वरिपरिको संरचना समयको असरले कमजोर बनेका छन्। नहरका कतिपय भागहरू पनि पुराना तथा जीर्ण अवस्थामा रहेको स्थानीय जानकारी छ सबैभन्दा विडम्बनाको कुरा के छ भने, जुन ठाउँमा कुनै समय विकासको एउटा महत्वपूर्ण सपना बोकेर सिँचाइ र जलविद्युत् योजनाको सुरुवात भएको थियो, त्यही ठाउँ आज संरक्षणको पर्खाइमा छ।
विद्युत् उत्पादनको पुरानो संरचना अहिले सञ्चालनमा नरहेको र वरपर राष्ट्रिय प्रसारण लाइन पुगिसकेको अवस्थाले विकासको स्वरूप परिवर्तन भएको देखाउँछ। तर राष्ट्रिय प्रसारण लाइन पुगेपछि पुरानो जलविद्युत् इतिहासको महत्व समाप्त हुँदैन। बरु त्यस्ता पुराना संरचनाले हामी कहाँबाट कहाँ आइपुग्यौं भन्ने कुरा सम्झाइरहन्छन्।
संरक्षण किन आवश्यक छ?
कुलामुरको भवन, नहर र जलविद्युत् योजनालाई केवल पुराना र जीर्ण संरचनाका रूपमा हेर्नु हुँदैन। यी संरचनाहरू स्थानीय विकास इतिहासका भौतिक प्रमाण हुन्। यस क्षेत्रको संरक्षण गर्न सके यसलाई निम्न रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ:
-चौरजहारीको स्थानीय इतिहास अध्ययन गर्ने महत्वपूर्ण स्थलका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
-पुरानो सिँचाइ तथा जलविद्युत् प्रविधिको अध्ययन केन्द्र बनाउन सकिन्छ।
-भवनलाई सम्भव भएसम्म मौलिक स्वरूपमा संरक्षण गर्न सकिन्छ।
-नहरको ऐतिहासिक मार्ग पहिचान गरी अभिलेखीकरण गर्न सकिन्छ।
-पुराना योजना, नक्सा, सरकारी कागजात, फोटो र स्थानीय व्यक्तिका मौखिक स्मृतिहरू संकलन गर्न सकिन्छ।
-विद्यालय तथा विश्वविद्यालयका विद्यार्थीका लागि स्थानीय इतिहास अध्ययनको स्रोत बनाउन सकिन्छ।
-पर्यटकीय तथा ऐतिहासिक पदमार्गका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
-यस क्षेत्रलाई ‘स्थानीय विकास इतिहास तथा जलस्रोत सम्पदा’का रूपमा चिनाउन सकिन्छ।
-अब स्थानीय सरकारको ध्यान जानुपर्छ
यस विषयमा सबैभन्दा पहिले चौरजहारी नगरपालिका–१० को वडा सरकारले पहल गर्न सक्छ। भवन, नहर, ड्याम तथा जलविद्युत् संरचनाको वर्तमान अवस्था सम्बन्धमा प्राविधिक अध्ययन गरिनुपर्छ। त्यसपछि नगरपालिकाले प्रदेश सरकार र संघीय सरकारका सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरेर यस क्षेत्रको विस्तृत अध्ययन, संरक्षण र पुनःस्थापनाको योजना बनाउन सक्छ। यदि भवन साँच्चिकै तत्कालीन राजकीय भ्रमणसँग सम्बन्धित संरचना हो भने त्यसको ऐतिहासिक प्रमाण संकलन गरी सम्बन्धित राष्ट्रिय अभिलेख तथा पुरातात्त्विक/सांस्कृतिक सम्पदा निकायसँग समेत समन्वय गर्नु उचित हुन्छ।
स्थानीय इतिहास लेखिनुपर्छ, बोलिमात्र होइन
हाम्रो समाजमा धेरै इतिहास पुस्तकमा लेखिएका छैनन्। गाउँका बुढापाकाको स्मृति, पुराना भवन, कुलो, नहर, चौतारा, विद्यालय, बाटो, पुल, राजकीय भ्रमण र विकास आयोजनासँग जोडिएका कथाहरूमा पनि इतिहास लुकेको हुन्छ। तर मौखिक इतिहासको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यसको पुस्तान्तरण हो। आजका वृद्ध पुस्ताले सुनाएको कुरा भोलिका पुस्ताले सुन्न पाएनन् भने त्यो इतिहास सधैंका लागि हराउन सक्छ। त्यसैले कुलामुरको विषयमा पनि तत्कालै ‘कुलामुर इतिहास दस्तावेजीकरण अभियान’ सञ्चालन गर्न सकिन्छ। योजनासँग प्रत्यक्ष जोडिएका जीवित व्यक्तिहरूको अन्तर्वार्ता लिनुपर्छ। पुराना फोटो, कदरपत्र, तक्मा, सरकारी पत्र, नक्सा, बजेटका कागजात, योजनाका प्रतिवेदन तथा स्थानीय स्मृतिहरू संकलन गर्नुपर्छ।

मेरो बाबाले सुनाउनुभएको राजा वीरेन्द्रको भ्रमण र तत्कालीन सानाखोला पञ्चायतसँग जोडिएको प्रसङ्ग पनि त्यसैगरी अभिलेखमा सुरक्षित गर्न सकिन्छ। व्यक्तिगत स्मृति आफैंमा अन्तिम प्रमाण होइन, तर प्रमाण खोज्ने एउटा महत्वपूर्ण सुरुआती स्रोत अवश्य हो।
इतिहास मेटिन नदिऔँ
कुलामुरमा अहिले एउटा पुरानो भवन मात्र उभिएको छैन। त्यहाँ एउटा पुस्ताको सपना, श्रम, राज्यको विकास प्रयास, स्थानीय नेतृत्व, सिँचाइको आवश्यकता, जलविद्युत्को परिकल्पना र एउटा समयको सामाजिक–राजनीतिक इतिहास उभिएको छ। आज हामीसँग आधुनिक सडक छन्, राष्ट्रिय प्रसारण लाइन छ, नयाँ प्रविधि छ। विकास अगाडि बढेको छ। तर नयाँ विकासका क्रममा पुरानो विकास इतिहासलाई मेटिन दिनु हुँदैन। ड्याम पुरानो हुन सक्छ, नहर जीर्ण हुन सक्छ, भवनको छानो भत्किन सक्छ; तर तिनले बोकेको इतिहास पुरानो हुँदैन। त्यसैले चौरजहारी नगरपालिका, वडा सरकार, कर्णाली प्रदेश सरकार र संघीय सरकारका सम्बन्धित निकायले कुलामुरको यो ऐतिहासिक सम्पदातर्फ ध्यान दिन जरुरी छ। स्थानीय नागरिक, इतिहास अनुसन्धानकर्ता, पत्रकार, शिक्षक, बुद्धिजीवी तथा नयाँ पुस्ताले पनि यस अभियानमा हातेमालो गर्नुपर्छ।
भोलिका पुस्ताले प्रश्न गर्दा:
-“हाम्रो ठाउँमा विगतमा के-कस्ता विकासका प्रयास भएका थिए?” भनेर सोध्दा हामीसँग केवल कथा होइन, प्रमाणसहितको इतिहास हुनुपर्छ।
-आज संरक्षण नगरे भोलि यो भवन ढल्न सक्छ, नहर मेटिन सक्छ, ड्यामको अवशेष हराउन सक्छ र यी सबैसँग जोडिएका कथा पनि विस्तारै हराउन सक्छन्।
त्यसैले समयमै सोचौं:
-कुलामुरको भवन बचाऔँ।
-पुरानो नहरको इतिहास बचाऔँ।
-जलविद्युत् योजनाको अभिलेख बचाऔँ।
-स्थानीय स्मृति र मौखिक इतिहास बचाऔँ।
-किनकि इतिहास बचाउनु भनेको आफ्नो पहिचान बचाउनु हो।
-स्थानीय स्मृति, प्रत्यक्ष अनुभव तथा उपलब्ध दृश्य सामग्रीका आधारमा तयार गरिएको प्रारम्भिक लेख। यसमा उल्लिखित ऐतिहासिक विवरणहरूलाई सम्बन्धित सरकारी अभिलेख, पुराना दस्तावेज तथा स्थानीय प्रत्यक्षदर्शीका भनाइबाट थप प्रमाणीकरण र परिमार्जन गर्न सकिन्छ।
लेखक एवम् अनुसन्धान कर्ता एकराज शर्मा साविकको खोलागाउं- ७ सानाखोला र हाल कोहलपुर नगरपालिका -१२ कोहलपुर बांकेमा बस्छ्न । उनि मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय वागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पस कोहलपुर बांकेका उपप्राध्यापक हुन ।