कोजाग्रत पूर्णिमामा सल्यानको कुमाख लेकमा भक्तजन र पर्यटकको घुइँचो

                                         एकराज शर्मा 

म रुकुम पश्चिम खोलागाउं सानाखोलाबाट कक्षा सात आठ नौ र दशमा पढ्दा धेरै पटक कुमाख मेलामा गएको अनुभव  । त्यो अग्लो स्थानमा रुकुम, सल्यान, जाजरकोट, दाङ, रोल्पा रुकुम पुर्वका मानिसहरु मेलाको अवलोकन गर्न आउने र कतिपयले मन्दिरमा पुजा अर्चना समेत गर्द्छन । मेलामा लहरे नाच, कुर्कुटे सिङगारु नाच, सोरठ्ठी नाच हेर्न पाईन्छ । काठेपिङ खेल्ने र स्थानीय व्यापारीले व्यापार राख्छ्न । मेलाको आकर्षक र सौन्दर्यता फरक हुन्छ । पछिल्लो धेरै वर्ष कोहलपुर झरेदेखी मेलाको अवलोकन गर्ने अवसर मिलेको छैन: शर्मा ।

सल्यान रागेचौरका जीवन शर्मा लामिछानेले कुमाख मेलाको सौर्न्दर्यता लाई धेरै आकर्षक र पर्यटकिय प्रचारप्रसार गर्न आफ्नो फेशबुक वालबाट कुमाखका विभिन्न स्थानको दैनिकजसो पोस्ट गरेका हुन्छ्न । उनका अनुसार कुमाख मेला धार्मिक र पर्यटकिय हिसावले निकै प्रसिद्द छ । मेला भर्नाका लागि टाढा टाढाबाट दर्श्कहरु ठांटिएर आउने गर्द्छ्न ।

मर्माका समाजसेवी भुवनेश्वर शर्मा लामिछानेका अनुसार कुमाख मेलाको रौनक अन्य मेलाभन्दा फरक च । यो मेला दुई तीन दिनसम्म लाग्छ । यो मेला धार्मिक र पर्यटनका हिसाबले अनि उचाईमा रहेकाले पनि फरक अनि रमाइलो हुन्छ । विभिन्न जिल्लाबाट मानिसहरु आउने रमाइलो गर्द्छ्न । अहिले पालिकाले मन्दिरको निर्माण गरेर झन आकर्षक बनाएको छ । आवतजावत गर्न सहजताको लागि  सडक समेत निर्माण गरेको छ ।

जिल्लाको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय महत्त्व बोकेको कुमाख लेकमा कोजाग्रत पूर्णिमाको अवसरमा लाग्ने ऐतिहासिक तथा धार्मिक मेला भर्न भक्तजन र पर्यटकहरूको उल्लेख्य घुइँचो लागेको छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक आस्था र मौलिक संस्कृतिको अनुपम सङ्गमका रूपमा परिचित कुमाख लेक यतिबेला श्रद्धालु भक्तजन, दर्शनार्थी तथा प्रकृतिप्रेमीहरूको आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।

समुद्री सतहदेखि करिब २ हजार ५३५ मिटर उचाइमा अवस्थित कुमाख लेक सल्यान जिल्लाको प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यहरूमध्ये एक हो। सिद्ध कुमाख र कुमाख गाउँपालिकाको बीचमा अवस्थित यस लेकबाट वरपरका मनोरम पहाडी भूभाग, हरियाली वनजङ्गल र प्राकृतिक दृश्यहरूको अवलोकन गर्न सकिन्छ। अग्लो पहाडी भूभागमा रहेको यस क्षेत्रको शान्त वातावरण, स्वच्छ हावा र प्राकृतिक सुन्दरताले यहाँ पुग्ने जोकोहीलाई आकर्षित गर्दछ।
कुमाख लेकको धार्मिक महत्त्वसँग सिद्ध बाबाको मन्दिर र मन्दिरकै काखमा रहेको सिद्ध गुफा अभिन्न रूपमा जोडिएका छन्। स्थानीय जनविश्वास, परम्परा र धार्मिक आस्थाका आधारमा यस क्षेत्रलाई पवित्र तीर्थस्थलका रूपमा लिने गरिन्छ। विशेषगरी दसैँपछिको चतुर्दशी र कोजाग्रत पूर्णिमाका अवसरमा यहाँ विशेष पूजाआजा गरिनुका साथै धार्मिक मेला आयोजना हुने परम्परा रहिआएको छ। यस अवसरमा विभिन्न स्थानबाट भक्तजनहरू सिद्ध बाबाको दर्शन गर्न, पूजा–आराधना गर्न तथा धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुन कुमाख लेक पुग्ने गर्दछन्।

कोजाग्रत पूर्णिमाको दिन धार्मिक दृष्टिले विशेष महत्त्व राख्ने भएकाले यस अवसरमा कुमाख लेकमा भक्तजनको चहलपहल अझ बढ्ने गर्दछ। परिवार तथा आफन्तसँगै मेला भर्न आउने श्रद्धालुहरूका कारण यहाँको वातावरण भक्तिमय र उल्लासमय बन्ने गरेको छ। धार्मिक पूजाआजा र दर्शनसँगै स्थानीय संस्कृति, परम्परा तथा सामाजिक सद्भावको झलकसमेत मेलामा देख्न पाइन्छ। यस्ता मेलाले पुस्तौँदेखि चलिआएका धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक सम्पदालाई नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
कुमाख लेक धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई सल्यानको पर्यटन विकासको सम्भावना बोकेको महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदा पनि हो। उचित प्रचारप्रसार, व्यवस्थित पदमार्ग, सुरक्षित आवागमन, सरसफाइ, खानेपानी, शौचालय तथा आवश्यक पूर्वाधारको विकास गर्न सके यस क्षेत्रलाई आन्तरिक पर्यटकको आकर्षक गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ। यसबाट स्थानीय रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै होटल व्यवसाय, स्थानीय उत्पादनको बिक्रीवितरण र समग्र आर्थिक गतिविधिमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
तर, धार्मिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्दै पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नु उत्तिकै आवश्यक छ। मेलामा सहभागी हुने भक्तजन तथा पर्यटकले फोहोर व्यवस्थापन, वनजङ्गलको संरक्षण र धार्मिक स्थलको पवित्रता कायम राख्न ध्यान दिनुपर्छ। स्थानीय तह, समुदाय र सरोकारवाला निकायबीच सहकार्य हुन सके कुमाख लेकको मौलिक पहिचान जोगाउँदै यसको पर्यटन सम्भावनालाई थप उजागर गर्न सकिन्छ।

यसरी, कोजाग्रत पूर्णिमामा कुमाख लेकमा लागेको मेला धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, प्राकृतिक सौन्दर्य र सामाजिक एकताको जीवन्त प्रतीक बनेको छ। सिद्ध बाबाको दर्शन गर्न पुग्ने भक्तजनको घुइँचोले यस क्षेत्रको धार्मिक महत्त्वलाई उजागर गरेको छ भने कुमाख लेकको अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्यले सल्यानको पर्यटन विकासका लागि नयाँ सम्भावनासमेत प्रस्तुत गरेको छ। धार्मिक सम्पदाको संरक्षण र योजनाबद्ध पर्यटन विकासमार्फत कुमाख लेकलाई सल्यानको गौरव र कर्णाली प्रदेशको आकर्षक पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

लेखक: शर्मा कोहलपुर टुडेका सम्पादक हुन ।