दहाड कथाको समीक्षा

नवीन अभिलाषीको कथा सङ्ग्रह ‘दहाड’ : पीडाको इतिहास, प्रतिरोधको आवाज र मानवताको दस्तावेज हो । नेपाली कथा साहित्यमा पछिल्लो समय सामाजिक यथार्थ, युद्धजन्य पीडा, विस्थापन, वर्गीय विभेद र मानवीय संवेदनालाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका कृतिहरूको संख्या बढिरहेको छ। यिनै कृतिहरूमध्ये लेखक नवीन अभिलाषीको कथा सङ्ग्रह ‘दहाड’ एक महत्वपूर्ण कृति हो।

सांग्रिला बुक्सबाट प्रकाशित यो सङ्ग्रहमा बाह्र वटा कथाहरू समावेश छन्– हुति, उच्छिँडे, सिन्दूर, रेखाँ, किनार, दमाहा, चौरासी, पर्यटक, एक्का, दहाड, ताना र आफैँ। शीर्षकहरू नै समाजका विविध तह, वर्ग र पीडाका संकेतक देखिन्छन्।

दाङको घोराहीमा जन्मिएका अभिलाषी पत्रकारिता र साहित्य दुवै क्षेत्रमा सक्रिय स्रष्टा हुन्। उनको जीवन अनुभव, युद्ध र विस्थापनसँग जोडिएको सामाजिक यथार्थ तथा जनजीवनको नजिकको अवलोकन यस कृतिमा सशक्त रूपमा अभिव्यक्त भएको छ। ‘दहाड’ केवल कथा सङ्ग्रह मात्र होइन, यो नेपाली समाजको संक्रमणकालीन इतिहासको कलात्मक अभिलेख पनि हो।
१. कथाको मूल आवाज :

दुःखको सौन्दर्य होइन, यथार्थको उद्घाटन हो । ‘दहाड’का अधिकांश कथाहरूले पञ्चायतकालीन समाजदेखि द्वन्द्वकालीन नेपाल र त्यसपछिको सामाजिक अवस्थालाई चित्रण गरेको छ । लेखकले दुःखलाई रोमाञ्चक एवम् भावुक बनाएर प्रस्तुत गरेका छैनन्, बरु त्यसको सामाजिक कारण र संरचनागत पाटो भने मजाले उजागर गरेका छन्। यही कारणले यी कथाहरू केवल घटनाको बयानमा सीमित नबसी समाजशास्त्रीय दस्तावेजजस्तै देखिन्छन्।
पुस्तकको पछाडिको आवरणमा उल्लेख जे उल्लेख छ सोहि आवरणले यी कथाहरू “समाज विकासको इतिहासमा सत्ता र संरचनाले निम्त्याएको भयावह विघटनको हिसाब” भएका छ्न । कथाहरूले पाठकलाई मनोरञ्जनभन्दा पनि बढी प्रश्नोत्तर उब्जाएको पाईन्छ । आखिर किन मानिसहरू आफ्नै समाजभित्र पराजित, विस्थापित र निरीह बन्दै जानुपर्ने बाध्यता छ ?
२. ‘दहाड’ कथा : आमाको मृत्यु र एक्लोपनको चरम अनुभूति
सङ्ग्रहको शीर्षक कथा ‘दहाड’ विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। उपलब्ध अंशबाट नै कथाले आमाको मृत्यु, घर फर्किएको छोरा, स्मृति र शून्यताको गहिरो अनुभूति चित्रण गरेको देखिन्छ।
कथाको पात्र चार दिनको कठिन यात्रा पार गरेर घर पुग्छ। घरको मूलढोका बन्द छ, आँगन सुनसान छ र आमाको अनुपस्थितिले घर नै निर्जीव बनेको महशुस मात्र होइन अनुभुती सम्व्त गर्द्छ । यहाँ घर केवल भौतिक संरचना होइन; आमाको उपस्थितिले अर्थ पाएको भावनात्मक संसार हो। जब आमा रहन्नन्, घर पनि घर रहँदैनकिन र कसरी ?
लेखकले अत्यन्त सरल तर मार्मिक भाषामा शोकको मनोविज्ञान लाई मज्जाले चित्रण गरेका छन्। पात्रको एक्लोपन, छिमेकीहरूको सान्त्वना, गाउँको सामूहिक दुःख र आमाप्रतिको स्मृति पाठकहरुको मनसम्म पुग्ने देखिन्छ । कथाको शक्ति यही भावनात्मक प्रामाणिकतामा आधारित छ।
३. युद्ध, विस्थापन र मानवीय त्रासदी
नवीन अभिलाषी स्वयं युद्धको प्रभाव भोगेको पुस्ताका प्रतिनिधि लेखक हुन्। त्यसैले उनका कथाहरूमा युद्ध प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा उपस्थित छ। युद्ध केवल बन्दुकको आवाज होइन; यसले मानिसको परिवार, सम्बन्ध, भविष्य र मनोविज्ञानमा पार्ने असर कथाहरूको प्रमुख विषय बनेको छ।
४. कथाका पात्रहरू

प्रायः समाजको सीमान्तबाट आएका छन्— गरिब किसान, श्रमिक, महिला, दलित, विस्थापित वा अवसरबाट वञ्चित मानिसहरू। उनीहरूको संघर्ष व्यक्तिगत मात्र होइन; सामाजिक संरचनासँगको संघर्ष पनि हो।
‘चौरासी’ जस्तो शीर्षकले तत्काल द्वन्द्वकालीन राजनीतिक हिंसाको संकेत गर्छ भने ‘किनार’ र ‘रेखाँ’ जस्ता कथाहरूले समाजको केन्द्रबाट धकेलिएका मानिसहरूको कथा भन्न सक्छन्। लेखकले राज्य, सत्ता र शक्तिका केन्द्रले उत्पन्न गरेका असमानताहरू लाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
५. पात्र निर्माण : सामान्य मानिसहरूको असाधारण कथा
‘दहाड’का पात्रहरू कुनै नायकत्व बोकेका महापुरुष होइनन्। उनीहरू गाउँका साधारण मानिस हुन्। तर लेखकको विशेषता के हो ? भने उनी ती साधारण मानिसहरूको जीवनभित्र असाधारण पीडा, संघर्ष र मानवीय गरिमा खोज्छन्।
कथाका पात्रहरू धेरैजसो परिस्थितिका शिकार देखिए पनि पूर्णरूपमा निष्क्रिय छैनन्। उनीहरू प्रतिरोध गर्छन्, सपना देख्छन्, प्रेम गर्छन् र हारका बीच पनि जीवनलाई समातेर अघि बढ्न खोज्छन्। यही कारणले पाठहरु उनीहरूसँग भावनात्मक रूपमा जोडिन्छन ।
६. भाषाशैली : सरलता भित्रको कलात्मक शक्ति
नवीन अभिलाषीको भाषा सरल, सहज र जीवनसँग नजिक छ। उनले जटिल शब्दावली वा कृत्रिम साहित्यिक कलाको धेरै प्रयोग गरेका छैनन् बरु संवादहरू स्वाभाविक छन् र वर्णनहरू जीवन्त छन भन्ने प्रमाणित गर्न खोजेका छ्न ।
उनको लेखनमा पत्रकारिताबाट आएको अवलोकन शक्ति देखिन्छ। दृश्य निर्माण, वातावरण चित्रण र घटनाको प्रस्तुति यथार्थपरक छ। कतिपय स्थानमा भाषा कवितात्मक पनि बनेको देखिन्छ, जसले कथालाई थप प्रभावकारी र अध्ययनमा रुचिकर बनाएको देखिन्छ ।
विशेषगरी दुःख, शोक र स्मृतिका प्रसङ्गमा लेखकले अत्यन्त संयमित शैली अपनाएका छन्। पाठकलाई रुवाउन खोजिएको छैन; तर कथा पढ्दै जाँदा आँखाभरि आँसु आउन सक्ने वातावरण सिर्जना गरिएको छ । यही साहित्यिक सफलता हो।

७.  सामाजिक सन्देश
‘दहाड’को सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यसको सामाजिक चेतना हो। कथाहरूले कुनै राजनीतिक घोषणापत्र प्रस्तुत गर्दैनन्, तर अन्याय, विभेद, हिंसा र शोषणविरुद्ध स्पष्ट मानवीय पक्षधरता देखाउँछन्। यस सङ्ग्रहले पाठकलाई केही महत्वपूर्ण प्रश्नहरू सोधेको छ जुन:
विकास कसका लागि भइरहेको छ? युद्धको वास्तविक मूल्य कसले चुकाउँछ? गरिब र सीमान्तकृत मानिसहरूको आवाज किन सुनिँदैन ? परिवार, सम्बन्ध र मानवीय संवेदनाको महत्व के हो ? यी प्रश्नहरू आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
८. केही सीमाहरू
कुनैपनि कृति पूर्णहुँदैन। ‘दहाड’मा पनि केही कथाहरूमा पीडाको घनत्व यति धेरै छ कि पाठकलाई आशाको सम्भावना कम अनुभूत हुन सक्छ। कतिपय कथामा वैचारिक पक्ष कलात्मक पक्षभन्दा केही अगाडि देखिने सम्भावनाका आधारहरु पनि रहेका छ्न ।
यद्यपि यस्ता सीमाहरूले कृतिको समग्र महत्वलाई कमजोर बनाउँदैनन्। बरु ती लेखकको स्पष्ट सामाजिक प्रतिबद्धताको परिणामका रूपमा देखिन्छन्।
निष्कर्ष
‘दहाड’ नेपाली समाजको पीडा, संघर्ष, विस्थापन, स्मृति र मानवताको गहिरो कथा हो। नवीन अभिलाषीले यस सङ्ग्रहमार्फत इतिहासका औपचारिक दस्तावेजमा नअटाएका साधारण मानिसहरूको जीवनलाई साहित्यमा दर्ज गरेका छन्। यहाँ युद्ध छ, शोक छ, अन्याय छ; तर त्यसभन्दा माथि मानवीय संवेदना बढी नै छ।
आजको नेपाली कथा साहित्यमा सामाजिक यथार्थलाई कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्ने कृतिका रूपमा ‘दहाड’ उल्लेखनीय छ। विशेषगरी समाज, राजनीति, इतिहास र मानवीय मनोविज्ञानको अन्तरसम्बन्ध बुझ्न चाहने पाठकका लागि यो सङ्ग्रह पठनीय मात्र होइन, संग्रहणीय पनि छ । ‘दहाड’ पढ्नु भनेको केवल कथा पढ्नु होइन, नेपाली समाजको एक पीडादायी तर आवश्यक इतिहाससँग साक्षात्कार गर्नु हो।
समिक्षक : एकराज शर्मा उनी मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय वागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पस कोहलपुरका उपप्राध्यापक एवम् अनुसन्धान कर्ता हुन उनी पछिल्लो समय ज्ञानोदय सामुदायिक पुस्तकालय तथा स्रोत केन्द्र कोहलपुरका अध्यक्ष पनि हुन ।