महालय श्राद्धको महिमा : किन र केका लागि गरिन्छ महालय श्राद्ध? पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र सनातन संस्कारको संरक्षणसँग जोडिएको पवित्र पितृपक्ष

 एकराज शर्मा ‘पण्डित’
हिन्दू सनातन धर्म–संस्कृतिमा मानिसको जीवन केवल व्यक्तिगत अस्तित्वमा सीमित छैन। मानिस आफ्नो परिवार, वंश, समाज, संस्कृति र पूर्वजहरूको निरन्तर परम्पराको एउटा कडी हो। हामीले आज प्राप्त गरेका संस्कार, ज्ञान, संस्कृति, सम्पत्ति, सामाजिक पहिचान र जीवनका आधारहरू धेरै पुस्ताका पूर्वजहरूको योगदानसँग जोडिएका छन्। त्यसैले दिवंगत माता–पिता, बाजे–बज्यै तथा पूर्वजहरूको स्मरण गर्नु, उनीहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु र उनीहरूले दिएको योगदानप्रति कृतज्ञ हुनु हाम्रो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

यही पितृस्मरण र पितृसम्मानको विशेष अवसरका रूपमा महालय श्राद्ध, पितृपक्ष वा सोह्रश्राद्धलाई लिइन्छ। भाद्र/आश्विन कृष्णपक्षमा पर्ने यस अवधिमा आफ्ना पितृहरूको तिथिअनुसार श्राद्ध, तर्पण, पिण्डदान, दान तथा सेवा गर्ने परम्परा रहिआएको छ। महालय श्राद्धलाई केवल कर्मकाण्डका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको गहिराइमा हेर्दा यसले कृतज्ञता, पारिवारिक जिम्मेवारी, पूर्वजको स्मृति, संस्कार हस्तान्तरण, दान–पुण्य, आत्मचिन्तन र सामाजिक सद्भावजस्ता महत्वपूर्ण मानवीय मूल्यलाई समेत जोडेको देखिन्छ।
 महालय श्राद्ध भनेको के हो?
‘श्राद्ध’ शब्द ‘श्रद्धा’बाट बनेको मानिन्छ। श्रद्धापूर्वक आफ्ना दिवंगत पितृहरूको सम्झना गर्दै गरिने धार्मिक तथा सांस्कृतिक कर्मलाई श्राद्ध भनिन्छ। आफ्ना दिवंगत माता–पिता, बाजे–बज्यै तथा अन्य पूर्वजप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने विशेष समय नै पितृपक्ष हो।
महालय पक्षलाई सामान्यतः पितृपक्ष तथा सोह्रश्राद्ध पनि भनिन्छ। यस अवधिमा पितृहरूको तिथिअनुसार श्राद्ध गरिन्छ। परिवारमा दिवंगत व्यक्तिको मृत्यु भएको तिथि थाहा भएमा सोही तिथिमा श्राद्ध गर्ने परम्परा छ। यसरी महालय श्राद्धको मूल आधार ‘श्रद्धापूर्वक पितृस्मरण’ हो।
महालय श्राद्ध किन गरिन्छ?
पितृप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न मानिस जन्मिएपछि उसको पालनपोषण, संरक्षण, शिक्षा, संस्कार र जीवन निर्माणमा परिवारको ठूलो भूमिका हुन्छ। हामीभन्दा अघिका पुस्ताले आफ्नो जीवन, श्रम, ज्ञान र अनुभवबाट परिवार तथा समाजलाई अगाडि बढाएका हुन्छन्।
त्यसैले महालय श्राद्धमार्फत आफ्ना पूर्वजलाई सम्झँदै उनीहरूप्रति कृतज्ञता र सम्मान व्यक्त गरिन्छ।

पितृऋणको स्मरण गर्न
सनातन दर्शनमा मानिसले विभिन्न प्रकारका ऋण बोकेर जन्मन्छ भन्ने मान्यता पाइन्छ। त्यसमध्ये पितृऋण पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
पितृऋणको अर्थ केवल आर्थिक वा भौतिक ऋण होइन। जन्म दिने, पालनपोषण गर्ने, संस्कार दिने र परिवार तथा समाज निर्माणमा योगदान गर्ने पूर्वजप्रति सन्तानको नैतिक जिम्मेवारीलाई पनि पितृऋणसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।
महालय श्राद्धले यही जिम्मेवारीको स्मरण गराउँछ।
दिवंगत आफन्तको स्मृति जीवित राख्न
मानिसको शरीर नश्वर छ, तर उसका असल कर्म, विचार, संस्कार र योगदान परिवारको स्मृतिमा लामो समयसम्म रहन सक्छन्।
श्राद्धका अवसरमा पूर्वजको सम्झना गर्दा नयाँ पुस्ताले आफ्ना बाजे–बज्यै, परबाजे–परबज्यै तथा परिवारका अन्य दिवंगत सदस्यका बारेमा जान्ने अवसर पाउँछन्।
यसले पारिवारिक इतिहास र वंशपरम्पराको संरक्षणमा पनि सहयोग पुर्‍याउँछ।
महालय श्राद्धको धार्मिक महत्त्व
सनातन परम्परामा पितृलाई सम्मानपूर्वक स्मरण गर्ने विशेष विधिहरूको उल्लेख पाइन्छ। श्राद्धमा संकल्प, तर्पण, पिण्डदान, दान तथा सत्कारजस्ता कर्म गरिने परम्परा छ। जल र तिलबाट गरिने तर्पणलाई पितृप्रति श्रद्धा र समर्पण व्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम मानिन्छ। पिण्डदान पनि पितृकर्मको महत्वपूर्ण अंगका रूपमा लिइन्छ। यद्यपि श्राद्धका विधि कुलपरम्परा, स्थान, परिवारको संस्कार र धार्मिक परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छन्। त्यसैले आफ्नो परम्पराअनुसार योग्य पुरोहित वा आचार्यको मार्गदर्शनमा श्राद्ध गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
पितृपक्ष र सोह्रश्राद्धको विशेषता
पितृपक्षलाई ‘सोह्रश्राद्ध’ भनिनुको प्रमुख कारण यस अवधिमा पर्ने विभिन्न तिथिहरूमा पितृहरूको श्राद्ध गर्ने परम्परा हो। परिवारमा दिवंगत व्यक्तिको मृत्यु तिथि जुन हो, सामान्यतः सोही तिथिमा श्राद्ध गरिन्छ। तर सबैको मृत्यु तिथि थाहा नहुन सक्छ। कुनै कारणले नियमित तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिएको अवस्था पनि हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सर्वपितृ औँसीलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
यसले ज्ञात तथा अज्ञात पितृहरूको सामूहिक स्मरण गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।
महालय श्राद्ध केवल कर्मकाण्ड मात्र होइन
आधुनिक समयमा कतिपय मानिसले श्राद्धलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा बुझ्ने गर्छन्। तर यसको सामाजिक तथा सांस्कृतिक पक्षलाई पनि हेर्न आवश्यक छ। महालय श्राद्धले मानिसलाई आफ्ना जरा सम्झाउँछ। ‘म कहाँबाट आएँ? मेरा पूर्वज को थिए? उनीहरूले परिवार र समाजका लागि के योगदान गरे?’ भन्ने प्रश्नसँग नयाँ पुस्तालाई जोड्छ। यस अर्थमा श्राद्ध एउटा स्मृति संस्कार पनि हो। यसले मानिसलाई आफ्नो परिवारको इतिहास, संस्कृति र परम्पराप्रति जिम्मेवार बनाउँछ।
नयाँ पुस्ताका लागि महालय श्राद्धको सन्देश
आजको डिजिटल तथा व्यस्त जीवनशैलीमा बालबालिका र युवापुस्तालाई आफ्नै परिवारको इतिहास तथा परम्पराबारे पर्याप्त जानकारी नहुन सक्छ। महालय श्राद्धको अवसरमा परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरूले आफ्ना पूर्वजका बारेमा नयाँ पुस्तालाई जानकारी दिन सक्छन्। उदाहरणका लागि  परिवारका पुर्खाहरू को थिए? उनीहरूको सामाजिक योगदान के थियो? परिवारमा चलेका परम्परा कसरी सुरु भए? पुराना पुस्ताले समाजका लागि के योगदान गरे?
परिवारका मौलिक संस्कार र मूल्य के–के हुन्? यस्ता विषयमा संवाद गर्न सकेमा श्राद्ध जीवित पुस्ता र दिवंगत पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धको माध्यम बन्न सक्छ।
श्राद्धमा दान, सेवा र परोपकारको महत्त्व
श्राद्धको अवसरमा दान गर्ने परम्परा पनि पाइन्छ। दानको मूल उद्देश्य केवल धार्मिक पुण्य प्राप्त गर्नु मात्र नभई आवश्यकतामा रहेका व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु पनि हो। आफ्नो क्षमता र सामर्थ्यअनुसार गरिने अन्नदान, वस्त्रदान, भोजन, सेवा तथा सहयोगले श्राद्धको सामाजिक पक्षलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ। त्यसैले श्राद्धका नाममा अनावश्यक खर्च वा देखावटी प्रतिस्पर्धाभन्दा सेवा, सहयोग र सद्भावलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ।
श्राद्धमा देखावाभन्दा श्रद्धा ठूलो
‘श्राद्ध’को मूल भाव नै श्रद्धा हो। त्यसैले श्राद्धको मूल्य ठूलो भोज, महँगो सामग्री वा भव्य प्रदर्शनबाट मात्र निर्धारण हुँदैन।
परिवारको आर्थिक अवस्था र आफ्नो क्षमताअनुसार सरल, शुद्ध, मर्यादित र श्रद्धापूर्ण रूपमा पितृस्मरण गर्नु यसको मूल भावसँग जोडिन्छ। पितृको सम्मान गर्ने नाममा परिवारलाई अनावश्यक आर्थिक भार पार्नु आवश्यक छैन। महत्वपूर्ण कुरा भावना, संस्कार र कर्तव्यबोध हो।
महालय श्राद्धले सिकाउने जीवनदर्शन
महालय श्राद्धले मानिसलाई जीवनको अस्थायित्वबारे पनि सोच्न प्रेरित गर्छ। आज हामी जीवित छौँ, भोलि हाम्रो स्थानमा अर्को पुस्ता हुनेछ। हामीले आज जे संस्कार र मूल्य स्थापित गर्छौँ, त्यसले आगामी पुस्तालाई प्रभाव पार्नेछ। त्यसैले पितृलाई सम्झँदै गर्दा हामीले आफ्नै जीवनको मूल्यांकन पनि गर्नुपर्छ। के हामीले आफ्ना माता–पितालाई उचित सम्मान दिएका छौँ? के हामीले ज्येष्ठ नागरिकको सेवा गरेका छौँ? के हामीले परिवार र समाजप्रति आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरेका छौँ? यी प्रश्नतर्फ ध्यान दिनु पनि महालय श्राद्धको एउटा महत्वपूर्ण सन्देश हो।
२०८३ सालको सोह्रश्राद्ध कहिलेदेखि सुरु हुँदैछ?
तपाईंले उपलब्ध गराउनुभएको पात्रोअनुसार वि.सं. २०८३ असोज ११ गते आइतबार अर्थात् २७ सेप्टेम्बर २०२६ देखि सोह्रश्राद्ध प्रारम्भ हुन्छ। यसअनुसार सोह्रश्राद्धको मुख्य अवधि असोज ११ गतेदेखि असोज २४ गतेसम्म रहनेछ तिथिको स्थानीय गणना तथा श्राद्धको वास्तविक समयका लागि आफ्नो स्थानमा प्रचलित पञ्चाङ्ग वा पुरोहितको सल्लाह लिनु उपयुक्त हुन्छ।

पितृको सम्झना भनेको आफ्नै इतिहासको सम्मान हो
हामी आफ्नो वर्तमानमा जति गर्व गर्छौँ, त्यति नै आफ्नो विगतप्रति पनि सम्मान गर्नुपर्छ। कुनै पनि परिवारको वर्तमान अवस्था अचानक निर्माण भएको हुँदैन। त्यसको पछाडि धेरै पुस्ताको श्रम, संघर्ष, त्याग र योगदान जोडिएको हुन्छ। त्यसैले महालय श्राद्धले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ । पूर्वजलाई सम्झनु भनेको केवल मृत व्यक्तिलाई सम्झनु होइन; आफ्नो इतिहास, आफ्नो परिवार, आफ्नो संस्कार र आफ्नो अस्तित्वको आधारलाई सम्मान गर्नु हो।

निष्कर्ष :

पितृस्मरणबाट संस्कारको संरक्षणसम्म महालय श्राद्ध सनातन हिन्दू परम्परामा पितृप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो। यसले दिवंगत आफन्तको स्मरण गराउनुका साथै परिवार, वंश, संस्कार र सामाजिक जिम्मेवारीसँग मानिसलाई जोड्छ। यस पर्वको वास्तविक सार श्रद्धा, स्मृति, कृतज्ञता, सेवा, दान, सदाचार र पारिवारिक संस्कारमा निहित छ। पितृको नाममा गरिने कर्मकाण्डसँगै जीवित माता–पिता तथा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान र सेवा गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानवीय कर्तव्य हो। वि.सं. २०८३ असोज ११ गते आइतबार (२७ सेप्टेम्बर २०२६) देखि प्रारम्भ हुने सोह्रश्राद्ध असोज २४ गते शनिबार (१० अक्टोबर २०२६) औँसीका दिन सम्पन्न हुने तपाईंले पठाउनुभएको विवरणमा उल्लेख छ। यस पवित्र अवसरमा आफ्नो पितृको तिथिअनुसार श्रद्धापूर्वक श्राद्ध, तर्पण, दान तथा सेवा गर्दै पूर्वजप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरौँ।
“पितृदेवो भवः” पितृको सम्मान हाम्रो संस्कार हो, पितृको स्मरण हाम्रो कर्तव्य हो र पितृबाट प्राप्त असल संस्कारलाई आगामी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो।

लेखक: शर्मा मध्यपश्चिम विश्वविद्यालय वागेश्वरी बहुमुखी क्याम्पस कोहलपुरका उपप्राध्यापक एवम् वैदिक धर्मपरिषद नेपालका बांके जिल्ला सचिव हुन उनी युवा पन्डित समेत हुन ।